«Ο πόλεμος στην Ουκρανία φτάνει στο τέλος του». Η φράση του Βλαντίμιρ Πούτιν, στο περιθώριο των εκδηλώσεων για την Ημέρα της Νίκης στη Μόσχα, προκάλεσε αμέσως ένα νέο κύμα αναλύσεων γύρω από τις πραγματικές προθέσεις του Κρεμλίνου, αλλά και γύρω από τη συνολική κατάσταση που έχει διαμορφωθεί πλέον τέσσερα χρόνια μετά τη ρωσική εισβολή.
Η δήλωση του Ρώσου προέδρου δεν συνοδεύτηκε από συγκεκριμένο σχέδιο ειρήνευσης ούτε από κάποια άμεση πρωτοβουλία για συνολική συμφωνία με το Κίεβο. Ωστόσο, το timing θεωρείται εξαιρετικά σημαντικό, καθώς έρχεται σε μία περίοδο κατά την οποία το μέτωπο έχει σε μεγάλο βαθμό σταθεροποιηθεί, η δυτική στήριξη προς την Ουκρανία εμφανίζει σημάδια κόπωσης και η επιστροφή Τραμπ στον Λευκό Οίκο δημιουργεί νέα δεδομένα στις σχέσεις ΗΠΑ – Ευρώπης – Ρωσίας.
Το βασικό στοιχείο που επισημαίνουν αρκετοί αναλυτές είναι ότι η Μόσχα εμφανίζεται πλέον πολύ πιο προσεκτική και λιγότερο θριαμβευτική σε σχέση με προηγούμενες φάσεις του πολέμου. Η φετινή παρέλαση της 9ης Μαΐου στη Μόσχα ήταν αισθητά πιο περιορισμένη σε σχέση με άλλες χρονιές, ενώ και οι αναφορές Πούτιν απέφυγαν τις μεγάλες εξαγγελίες ή τις επιθετικές διατυπώσεις του παρελθόντος.
Έλεγχος των εδαφών
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η Ρωσία θεωρεί πως έχασε στρατηγικά τον πόλεμο. Το αντίθετο μάλιστα.
Παρά τις τεράστιες ανθρώπινες, οικονομικές και στρατιωτικές απώλειες, το Κρεμλίνο εξακολουθεί να ελέγχει μεγάλα τμήματα της ανατολικής και νότιας Ουκρανίας, δηλαδή ακριβώς τις περιοχές που εξαρχής θεωρούσε κρίσιμες από γεωπολιτική και στρατηγική άποψη. Ο έλεγχος της χερσαίας σύνδεσης προς την Κριμαία, η επιρροή στο Ντονμπάς και η διατήρηση μίας ζώνης πίεσης απέναντι στο Κίεβο εξακολουθούν να αποτελούν βασικά στοιχεία της ρωσικής στρατηγικής.
Γι’ αυτό και αρκετοί αναλυτές εκτιμούν ότι η ρωσική ηγεσία θεωρεί πως έχει ήδη πετύχει ένα σημαντικό μέρος των αρχικών της στόχων, ακόμη κι αν δεν κατάφερε ποτέ να επιβάλει συνολικό πολιτικό έλεγχο στην Ουκρανία ή να ανατρέψει την κυβέρνηση Ζελένσκι, όπως πιθανόν υπολόγιζε στα πρώτα στάδια της εισβολής.
Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι μόνο γιατί ο Πούτιν μιλά τώρα για «τέλος του πολέμου», αλλά και τι ακριβώς εννοεί όταν χρησιμοποιεί αυτή τη διατύπωση.
Το μοντέλο «παγωμένης σύγκρουσης»
Σύμφωνα με μία αρκετά διαδεδομένη εκτίμηση σε ευρωπαϊκά και αμερικανικά think tanks, η Μόσχα δεν φαίνεται να επιδιώκει απαραίτητα μία πλήρη και οριστική ειρηνευτική συμφωνία στο άμεσο μέλλον. Πιο πιθανό θεωρείται ένα μοντέλο «παγωμένης σύγκρουσης», δηλαδή μία κατάσταση παρατεταμένης εκεχειρίας ή χαμηλής έντασης, χωρίς οριστική διευθέτηση των εδαφικών ζητημάτων.
Ένα τέτοιο σενάριο θα επέτρεπε στη Ρωσία να διατηρήσει τον έλεγχο των περιοχών που ήδη κατέχει, αποφεύγοντας ταυτόχρονα το κόστος ενός πολέμου φθοράς που συνεχίζεται εδώ και χρόνια. Παράλληλα, θα έδινε στη Μόσχα τη δυνατότητα να επανέλθει σταδιακά σε διαπραγματεύσεις με τη Δύση για τη συνολική ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφαλείας.
Η στάση των Ηνωμένων Πολιτειών παίζει επίσης καθοριστικό ρόλο στις ρωσικές εκτιμήσεις.
Η επιστροφή Τραμπ έχει ενισχύσει την αίσθηση στη Μόσχα ότι η Ουάσιγκτον δεν επιθυμεί πλέον έναν μακρόχρονο και ανοιχτό πόλεμο στην Ουκρανία. Οι συνεχείς συγκρούσεις του Αμερικανού προέδρου με ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, οι συζητήσεις για περιορισμό της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στην Ευρώπη και η γενικότερη στροφή προς μία πιο συναλλακτική αντίληψη για το ΝΑΤΟ δημιουργούν την εικόνα μίας Δύσης λιγότερο συμπαγούς απ’ ό,τι τα προηγούμενα χρόνια.
Η στάση του Κιέβου και των Ευρωπαίων
Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι το Κίεβο αποδέχεται τις ρωσικές επιδιώξεις ή θεωρεί ότι ο πόλεμος οδεύει πράγματι προς το τέλος του.
Η ουκρανική ηγεσία αντιμετωπίζει με μεγάλη δυσπιστία κάθε σχετική δήλωση του Κρεμλίνου και επιμένει ότι η Ρωσία εξακολουθεί να διατηρεί μάχιμες επιχειρήσεις σε πολλά μέτωπα. Στο Κίεβο υπάρχει ο φόβος ότι η Μόσχα επιχειρεί να αξιοποιήσει τη διεθνή κόπωση από τον πόλεμο ώστε να παγιώσει τα κεκτημένα της στο έδαφος και να εμφανίσει στη συνέχεια μία προσωρινή εκεχειρία ως «ρεαλιστική λύση».
Ανάλογες επιφυλάξεις υπάρχουν και σε αρκετές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.
Παρότι στην Ευρώπη αυξάνονται οι φωνές που ζητούν σταδιακή αποκλιμάκωση και αναζήτηση πολιτικής λύσης, παραμένει έντονη η ανησυχία ότι μία συμφωνία χωρίς ξεκάθαρο πλαίσιο θα μπορούσε απλώς να μετατρέψει την Ουκρανία σε μία νέα μακροχρόνια εστία αστάθειας στα ανατολικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Το μόνο βέβαιο είναι ότι ο πόλεμος έχει ήδη αλλάξει σημαντικά σε σχέση με τα πρώτα χρόνια της σύγκρουσης.
Η εικόνα μίας γρήγορης στρατιωτικής λύσης έχει ουσιαστικά εξαφανιστεί και από τις δύο πλευρές, ενώ όλο και περισσότεροι διεθνείς παράγοντες προετοιμάζονται πλέον για μία μακρά και δύσκολη διαδικασία διαπραγματεύσεων, προσωρινών συμβιβασμών και αβέβαιων ισορροπιών.
Υπό αυτή την έννοια, η δήλωση Πούτιν πιθανόν δεν αποτελεί προαναγγελία άμεσης ειρήνης.
Αποτελεί όμως σαφές μήνυμα ότι η Μόσχα θεωρεί πως ο πόλεμος εισέρχεται σε μία νέα πολιτική φάση, όπου το ζητούμενο δεν θα είναι μόνο τι συμβαίνει στο πεδίο των μαχών, αλλά και ποιος θα διαμορφώσει τους όρους της επόμενης ημέρας στην Ευρώπη.