Σάλος με την Οδύσσεια του Νόλαν: Πως η Ωραία Ελένη διχάζει ανά τους αιώνες

Η Ελένη ως πεδίο διεκδίκησης

Άλλωστε, η Ελένη δεν είναι απλώς μια ηρωίδα της μυθολογίας αλλά ένα σύμβολο της Δύσης, ένα αρχέτυπο ομορφιάς, επιθυμίας και καταστροφής. Από τον Όμηρο μέχρι τον Σεφέρη, από τον Ευριπίδη μέχρι τον Χόλιγουντ, η μορφή της λειτουργεί σαν καθρέφτης των κοινωνιών που την αναπαριστούν. Ο Όμηρος τη στολίζει με επίθετα όπως καλλίκομος, λευκώλενος, τανύπεπλος. Όμως η ίδια η ομηρική αφήγηση είναι γεμάτη μεταμορφώσεις, είδωλα, διπλές εκδοχές. Η Ελένη εμφανίζεται άλλοτε ως θεά, άλλοτε ως άνθρωπος, άλλοτε ως φάντασμα. Είναι μια φιγούρα που γεννήθηκε για να ξαναγράφεται.

Κι όμως, σήμερα, η συζήτηση για το χρώμα της δέρματός της παρουσιάζεται σαν ζήτημα «πιστότητας». Σαν να υπήρξε ποτέ μία και μοναδική Ελένη. Αλλά τόσο στο σινεμά, όσο και στις άπειρες λογοτεχνικές εκδοχές της τόσο η Ελένη, όσο και εν γένει οι αρχαιοελληνικοί μύθοι δεν ήταν ποτέ μονοδιάστατοι-ούτε καν στον ίδιο τον Όμηρο. Ως εκ τούτου, αντιλαμβάνεται κανείς ότι η Οδύσσεια του Νόλαν δεν είναι απλώς μια ταινία 250 εκατομμυρίων δολαρίων αλλά μια προσπάθεια να μεταφερθεί το αρχαιότερο έπος της Δύσης στη γλώσσα του σύγχρονου θεάματος.

Το ενδιαφέρον του κοινού είναι τεράστιο-και η απόδειξη είναι ότι τα εισιτήρια IMAX έχουν σχεδόν εξαντληθεί. Αλλά το πραγματικό στοίχημα δεν είναι τα εφέ. Είναι το ποιος θα αναγνωρίσει τον εαυτό του μέσα στον μύθο. Από την Ειρήνη Παππά στις Τρωάδες του Κακογιάννη μέχρι τη Ντάιαν Κρούγκερ στην Τροία του Πίτερσεν, η Ελένη υπήρξε πάντα μια οθόνη πάνω στην οποία προβάλλονται οι φαντασιώσεις της εποχής.

Ο Όρσον Γουέλς είχε ήδη φανταστεί μια μαύρη Ελένη τη δεκαετία του ’50. Η σύγχρονη κουλτούρα, με τις συζητήσεις για εκπροσώπηση και συμπερίληψη, απλώς συνεχίζει αυτή την παράδοση. Ο Σεφέρης, στην Ελένη, γράφει το περίφημο «Δεν είν’ αλήθεια, δεν είν’ αλήθεια», υπονοώντας ότι η πραγματική Ελένη ίσως δεν πάτησε ποτέ στην Τροία. Η ιδέα ότι η Ελένη είναι ένα είδωλο, μια προβολή, μια αφήγηση είναι βαθιά ριζωμένη στην ελληνική γραμματεία.

Κι όμως, σήμερα, κάποιοι επιμένουν ότι η Ελένη πρέπει να είναι «όπως ήταν»-λες και υπήρξε ποτέ μία. Καθώς φαίνεται οι μύθοι δεν είναι μουσειακά εκθέματα αλλά ζωντανά εργαλεία με τα οποία οι κοινωνίες μιλούν για τον εαυτό τους. Σύμφωνα, επομένως, με αυτή την οπτική ότι μια μαύρη ηθοποιός μπορεί να ενσαρκώσει την Ελένη δεν είναι «προσβολή»· είναι απόδειξη ότι ο μύθος παραμένει ζωντανός, ανοιχτός, διαθέσιμος σε νέες αναγνώσεις.

Με βάση όλα όσα γνωρίζουμε μέχρι τώρα, ο οσκαρικός σκηνοθέτης θα δείξει τα αλλόκοτα πλάσματα όπως ο Κύκλωπας και οι Σειρήνες, η Σκύλλα και η Χάρυβδη, όπως «δεν έχουν αποδοθεί μέχρι σήμερα», καθώς και τις μυθικές τοποθεσίες, οι οποίες μεταμορφώθηκαν με τη βοήθεια της τεχνολογίας, όπως η σπηλιά του Κύκλωπα, η Ιθάκη, το νησί της Κίρκης κ.λπ. Δίνοντας έμφαση στη φράση του τυφλού ποιητή ότι ο ήρωάς του «γύρισε πολλές πόλεις και έμαθε πώς σκέφτονται οι άνθρωποι και τι έχουν στο μυαλό τους», στόχος του είναι να επικεντρωθεί περισσότερο στις περιπέτειες χωρίς να παραλείπει τις παράλληλες ιστορίες, όπως είναι αυτή του Αγαμέμνονα και της Ωραίας Ελένης.

Οι ρόλοι και το καστ

Ως γνωστόν, η αφήγηση της «Οδύσσειας» ξεκινάει από τη στιγμή που οι θεοί του Ολύμπου αποφασίζουν να βοηθήσουν τον Οδυσσέα να επιστρέψει στην Ιθάκη και η Αθηνά καταστρώνει το πολύτροπο σχέδιό της ώστε να μεταβεί ο Ερμής στην Ωγυγία και να ανακοινώσει στην Καλυψώ την απόφαση των θεών, την ίδια ώρα που η ίδια φροντίζει να κατεβεί στην Ιθάκη για να προτρέψει τον Τηλέμαχο να συνεργαστούν.

Κρατώντας, όμως, σαν επτασφράγιστο μυστικό λεπτομέρειες από την ταινία και υποχρεώνοντας τους ηθοποιούς να υπογράψουν σχετικά συμβόλαια, όπου δεσμεύονται να μην αποκαλύπτουν περισσότερα από αυτά που επιτρέπει η ομάδα της παραγωγής -κατ’ ουσίαν ο ίδιος ο Νόλαν και η γυναίκα του- αποκαλύπτει μόνο όσα θέλει ο ίδιος.

Έτσι, οι φήμες για τη Νιόνγκο παραμένουν ανεπιβεβαίωτες, αν και πολλοί μιλούν για διπλό ρόλο: Ελένη και Κλυταιμνήστρα. Αντίστοιχα, η Ζεντάγια φαίνεται να υποδύεται την Αθηνά, ο Ρόμπερτ Πάτισον τον Αντίνοο και η Σαρλίζ Θερόν την Κίρκη. Στο πλευρό του Ματ Ντέιμον ως Οδυσσέα θα δούμε ένα εντυπωσιακό καστ, από τον Τζον Μπέρνθαλ μέχρι τον Έλιοτ Πέιτζ. Ο Νόλαν φαίνεται αποφασισμένος να μείνει κοντά στην ομηρική πρόσληψη της Ελένης ως μοιραίας φιγούρας, χωρίς, όμως, ηρωοποίηση ή δαιμονοποίηση. Παράλληλα, στοχεύει σε νεανικό κοινό, επενδύοντας σε δημοφιλείς ηθοποιούς και εντυπωσιακά εφέ.

Η Ελένη μέσα στους αιώνες

Σε αυτή τη συνθήκη ποντάρει και ο ίδιος ο σκηνοθέτης δίνοντας έμφαση στα ειδικά εφέ, με τη βοήθεια της πιο προηγμένης τεχνολογίας και σε πρωταγωνιστές που φαίνονται να είναι δημοφιλείς στις νεαρότερες ηλικίες: εν προκειμένω, η Λουπίτα Νιόνγκο εκτός από το ότι είναι μια βραβευμένη με Οσκαρ ηθοποιός, έχει μεγάλη ανταπόκριση σε ένα νεαρότερο φάσμα κοινού λόγω της συμμετοχής της στις ταινίες της Marvel, όπως το «Black Panther», αλλά και τις ταινίες τρόμου «Us» του Τζόρνταν Πιλ. Όσο για το αν θα ερμηνεύσει την Κλυταιμνήστρα ή την Ωραία Ελένη, δεν φαίνεται να έχει μεγάλη διαφορά. Για ένα κοινό που έχει πρόσφατα δει την τελευταία βασίλισσα των Φαραώ, στη μελαψή εκδοχή της, στην περίφημη «Βασίλισσα Κλεοπάτρα», και μια έγχρωμη Περσεφόνη στην ανατρεπτική σειρά «KAOS», που εμπνεόταν, επίσης, από τους αρχαιοελληνικούς μύθους, ένα τέτοιο ενδεχόμενο να μην μοιάζει τόσο παράδοξο.

Τι, όμως, λέει στην πραγματικότητα ο μύθος της Ελένης σύμφωνα με το ομηρικό έπος αλλά και με τις υπόλοιπες ερμηνείες, όπως τους πλατωνικούς μύθους και τις ομώνυμες τραγωδίες – βλέπε «Ελένη» του Ευριπίδη; “Κρίμα δεν έχουν οι Αχαιοί, δεν έχουν κρίμα οι Τρώες/χάριν ομοίας γυναικός τόσον καιρόν να πάσχουν/Τωόντι ομοιάζει ωσάν θεάς η τρομερή θωριά της/Αλλά και ως είναι ασύγκριτη καλύτερα να φύγη/παρά να μείνη συμφορά σ’ εμάς και στα παιδιά μας», αναφέρει η ομηρική Ιλιάδα για την περιώνυμη ομορφιά της Ελένης (μτφ. Ιάκωβου Πολυλά) στην περίφημη Γ’ Ραψωδία, όπου αποκαλύπτεται η δύναμή της. Η παρουσία της Ωραίας Ελένης είναι τόσο επιβλητική που προκαλεί τρόμο στους Τρώες, οι οποίοι σε αυτό το σημείο αντιλαμβάνονται ότι η ξένη ερωμένη είναι ικανή να προκαλέσει αναρρίθμητα κακά προξενώντας, όπως προφητικά τονίζουν, συμφορές όχι μόνο στους ίδιους αλλά και στα παιδιά τους.

Σύμφωνα με τον Όμηρο, η Ελένη έζησε όλα τα χρόνια του πολέμου στην Τροία ως αιτία του κακού αλλά χωρίς την ίδια να αποφασίζει με ποιου το μέρος είναι στην πραγματικότητα: άλλοτε τη βλέπουμε να κλαίει για τους Τρώες και να προσπαθεί να αποκαλύψει, μιμούμενη τις γυναίκες των αρχηγών των Ελλήνων, ότι ο Οδυσσέας κρύβεται μέσα στον Δούρειο Ίππο και άλλοτε να αποφασίζει να μην τον προδώσει – ειδικά σε εκείνη την κρίσιμη περίπτωση όπου ο πολυμήχανος ήρωας είχε περάσει μέσα από τα τείχη για να κλέψει το περίφημο ξόανο της Αθηνάς, που ξέρουμε ότι η απώλειά του ήταν συνώνυμη με τεράστια ατυχία και προμήνυε μεγάλα κακά.

Ξέρουμε, άλλωστε, ότι παρότι η Ωραία Ελένη ήταν μια θεά συνδεδεμένη με τις μυθικές τοποθεσίες της Πελοποννήσου και με τη βλάστηση, όπως η μητέρα της η Λήδα, που ήταν γυναίκα του βασιλιά της Σπάρτης Τυνδάρεω, λατρευόταν εξίσου και στην Αττική. Κόρη του Δία και της Λήδας, η Ωραία Ελένη και ο μύθος της αναπαρίστανται στις διάφορες τοιχογραφίες, όπως η πανέμορφη της Πομπηίας αλλά και εκείνη της Πάφου, ως η μυθική φιγούρα που συνευρίσκεται με τον μεταμορφωμένο σε κύκνο Δία – εξ ου και αναφέρεται ως ωοτόκος (που γεννάει αυγά), ενώ σε άλλες ο Δίας παίρνει τη μορφή ενός αετού. Αυτή η θεϊκή υπόστασή της και η επιβλητική της μορφή τράβηξε εξαρχής το ενδιαφέρον του ημίθεου Θησέα, ο οποίος την έκλεψε και τη μετέφερε στις Αφίδνες της Αττικής – για να την εμπιστευτεί τελικά στη μητέρα του Αίθρα.

Οι μνηστήρες

Όσο, όμως, ο Θησέας απουσίαζε στον Κάτω Κόσμο, τα δύο αδέλφια της, οι περίφημοι Διόσκουροι, την απήγαγαν -η απαγωγή ήταν κυρίαρχη στην ελληνική μυθολογία- και την επέστρεψαν στη Σπάρτη. Εκεί άρχισαν να συρρέουν μαζικά οι μνηστήρες, αφού γρήγορα τα νέα για την ομορφιά της Ελένης έφτασαν σε όλες τις γωνιές του τόπου: οι πιο γνωστοί ηγέτες, Οδυσσέας, Μενέλαος, Αίας, Διομήδης κ.ά., ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα.

Το πρόβλημα της επιλογής λύθηκε μετά την παρέμβαση του πολυμήχανου Οδυσσέα, ο οποίος ανάγκασε όλους τους ήρωες να λάβουν κοινό όρκο ότι αν προσβάλει κάποιος τον γάμο, θα επιτεθούν από κοινού. Τυχερός ήταν ο Μενέλαος, ο οποίος δεν γνώριζε τότε ότι εν τω μεταξύ η Αφροδίτη είχε υποσχεθεί στον Πάρη ότι θα του φέρει ως δώρο την ωραιότερη γυναίκα, αφού την προέκρινε ως ομορφότερη ανάμεσα στις ανταγωνίστριές της Αθηνά και Ηρα. Φτάνοντας στη βασιλική οικία από την Τροία, με ειδικά πλοία κατασκευασμένα γι’ αυτόν τον σκοπό, -ως γνωστόν οι Τρώες δεν φημίζονταν για τα ναυτικά τους κατορθώματα αλλά για τις μάχες στη στεριά- ο Πάρης γνωρίζει την ηρωίδα και, θαμπωμένος κι αυτός από την ομορφιά της, την ερωτεύεται.

Η συνέχεια είναι γνωστή – όσο για το τι ακολούθησε μετά το τέλος του Τρωικού Πολέμου, αυτό το μαθαίνουμε από την «Ελένη» του Ευριπίδη. Σύμφωνα με αυτή την υπόθεση που εξελίσσεται στο νησί Φάρος της Αιγύπτου, η Ελένη παραμένει πιστή στον Μενέλαο και αυτή που είχε βρεθεί στην Τροία δεν ήταν παρά το είδωλό της. «Δεν είν’ αλήθεια, δεν είν’ αλήθεια», φώναζε. «Δεν μπήκα στο γαλαζόπλωρο καράβι. Ποτέ δεν πάτησα την αντρειωμένη Τροία. Με τον βαθύ στηθόδεσμο, τον ήλιο στα μαλλιά κι αυτό το ανάστημα ίσκιοι και χαμόγελα παντού στους ώμους στους μηρούς στα γόνατα/ζωντανό δέρμα, και τα μάτια/με τα μεγάλα βλέφαρα/ήταν εκεί, στην όχθη ενός Δέλτα», γράφει ο Σεφέρης στο ομώνυμο ποιήμα του για τον Πάρη που πλάγιαζε μαζί της σαν να ήταν «πλάσμα ατόφιο» για να καταλήξει πως άδικα σφάζονταν για αυτή δέκα χρόνια, «για ένα πουκάμισο αδειανό, για μια Ελένη», όπως αναφέρει στον πασίγνωστο στίχο. Από την άλλη, ο Ομηρος επιμένοντας στην πραγματική της υπόσταση, δίνει στη μυθική ηρωίδα σημαίνοντα ρόλο, εκτός από την Ιλιάδα και στην Οδύσσεια, όπου τη βλέπουμε να έχει επιστρέψει από τον πόλεμο και να ζει μαζί με τον Μενέλαο στο παλάτι τους, στη Σπάρτη.

Γιατί η Ελένη μας απασχολεί ακόμα

Όσον αφορά, πάντως, την πρόσφατη, όμως, τάση να επιλέγονται μαύρες ηθοποιοί για μυθικούς ρόλους δεν είναι καινούργια. Ήδη από τη δεκαετία του ’50, ο Όρσον Γουέλς είχε φανταστεί μια μαύρη Ελένη για το θεατρικό του Ένα βράδυ με τον Όρσον Γουέλς. Ωστόσο, ο κινηματογράφος προτιμούσε για δεκαετίες την ξανθιά, λευκή εκδοχή της – χαρακτηριστικό παράδειγμα η Ντάιαν Κρούγκερ στην Τροία του Βόλφγκανγκ Πίτερσεν.

Ο μύθος της Ελένης έχει εμπνεύσει αμέτρητους δημιουργούς, από τον Ευριπίδη μέχρι τον Σεφέρη, ο οποίος στην Ελένη του γράφει το περίφημο «Δεν είν’ αλήθεια, δεν είν’ αλήθεια», υπογραμμίζοντας την αμφισημία της μορφής της. Η Μπέτανι Χιουζ, στο βιβλίο της Ωραία Ελένη. Θεά, πριγκίπισσα, εταίρα, την περιγράφει ως μια γυναίκα «τόσο ευλογημένη, τόσο τιμημένη, τόσο ισχυρή που έμοιαζε να συμβαδίζει με τους θεούς».Δεν είναι τυχαίο ότι ο μύθος της Ωραίας Ελένης εξακολουθεί να μας απασχολεί μέχρι σήμερα-και με τις ίδιες σφοδρές αντιδράσεις ανά τους αιώνες. Και αυτό λέει, από μόνο του, πολλά.